Περί γεωργίας και αυτοχθονίας  λέξεων σχετικών με τη γη

ΧΙΟΣ :
“Καλῶς εἶπεν, ὅς ἔφη,
τήν γεωργίαν τῶν ἄλλων τεχνῶν
μητέρα καί τροφόν εἶναι”
(Ξενοφ. Οικονομικός 5.17)

Του Κ. Α. Ναυπλιώτη

Αρχίζοντας πρώτα από την ετυμολογική ανάλυση- προέλευση τής λέξης, να πούμε, πως γεωργία είναι το περί την γην έργον. Τη λέξη “έργον” μάς την δηλώνει το “ερ” της έρας δηλ. της γης. Ουσιαστικά είναι η εργασία που γίνεται με την άροση της γης (λ. άροτρο-αλέτρι) δηλαδή η περί την γην εργασία- ασχολία. Άρα, έργον στην κυριολεξία αλλά και στην ουσία είναι η περί την γην ασχολία. Όμως και η λέξη γύη έχει την ίδια έννοια και σημαίνει γαία* γη, (δωρ. γα), χωράφι. Έχει πολλά παράγωγα και σύνθετα όπως: γεώδης, γεωμέτρης,γεωλόγος, γεωπόνος, γεωγράφος, γεώλοφος – γήλοφος, γαιήοχος, γαιάνθραξ, γαίτης = γεωργός &γεωργίτης (γαῖται‧ γεωργοί[Ησύχ.]). Παράγωγα της λ. Γεωργός‧ γεωργία, γεωργικός, αγεώργητος, αγεωργήτως πρβλ. την εκκλ. φρ.“αγεωργήτως βλαστήσασα Χριστόν”, γεώργιον = χωράφι πρβλ. “θεού γεώργιον”. έγγειος = ο προερχόμενος από τη γη φρ. έγγειος πρόσοδος καθώς και το αρχ. γεωμόρος = κληρούχος γης. Εκτός από τις παραπάνω λέξεις, έχουμε τις: αυτόχθων** (αυτός + Χθων) δηλ. αυτός που προήλθε από τη γη “ο αναφυείς εκ της γης” ο οποίος λέγεται και αυθιγενής, αλλά και γηγενής. Ακόμα‧  παλαίχθων (πάλαι + χθων[γη ομαλή]) είναι ο αρχαιότατος κάτοικος της χώρας στην οποία γεννήθηκε. Αυτός είναι ο πρωτογενής δηλ. πανάρχαιος λέγεται και παλαιγενής και είναι ο πάλαι γεννηθείς, ο παλαιός. Επίσης το επίθ. ποδαπός-η-ον σημαίνει από ποιά χώρα; τί λογής; ετυμολ. δε από τα (πού + δα [γα]+γη + πούς). Επίσης αλλοδαπός ο προερχόμενος από άλλη γη (χώρα).Ίσως πρέπει να πούμε πως ο πρώτος βασιλιάς της Αθήνας ο Ερεχθεύς ή Εριχθόνιος “γεννήθηκε” από τη Γη “εκ της Γης αναφυείς” ετυμ. έρι = λίαν  + χθών + ευς το οποίο δηλώνει την προέλευση.
Η λέξη καλλιέργεια στην κυριολεξία σημαίνει “κάλλιστον έργον” καθότι “το περί την γην ασχολείσθαι καλόν‧ ο, καλλιέργειαν είπον…”  Ο εργαζόμενος την γην είναι “χειρώναξ”, δηλ. άναξ*** των χεριών του‧ δηλ. ο δια των χειρών εργαζόμενος. Σχετική είναι και η λέξη “οικονόμος” που δηλώνει αυτόν ο οποίος γνωρίζει να κυβερνά τον οίκον του (το σπίτι του) και να αυξάνει τα αγαθά του. Αυτός είναι ο σημερινός οικονομολόγος. Άρα, η γεωργική είναι, όχι θεωρείται, επιστήμη και βέβαια τέχνη. Και ολ’ αυτά γιατί ο γεωργός πρέπει να γνωρίζει τη φύση τού εδάφους που πρόκειται να καλλιεργήσει‧ κάτι που χαρακτηριστικά μας λέει ο Ξενοφών “φύσιν χρῆναι πρώτον τῆς γῆς εἰδέναι”. Ο ίδιος αναφέρεται στη “χλωρά λίπανση” η οποία βελτιώνει την παραγωγική ικανότητα των εδαφών, και πολλά άλλα που σχετίζονται με τη σημερινή γεωπονία. Ουσιαστικά ο Ξενοφών μπορεί να θεωρηθεί ο πατέρας της γεωργικής επιστήμης. Επισημαίνει δε πως η γη “τούς γάρ ἂριστα θεραπεύοντας αὐτήν πλεῖστα ἀγαθά ἀντιποιεῖ”, καθότι “γεωργία τῶν ἄλλων τεχνῶν μητέρα καί τροφόν εἶναι”**** (αυτονόητα). Και συνεχίζει λέγοντας“…ὅπου δ’ ἄν ἀναγκασθῇ ἡ γῆ χερσεύειν, ἀποσβένυνται καί αἱ ἄλλαι τέχναι σχεδόν τι κατά γῆν καί κατά θάλατταν”  δηλ. εάν η γεωργία ευδοκιμεί  και οι άλλες τέχνες ακμάζουν. Εάν εκλείψει – αφανιστεί, χάνονται και οι άλλες τέχνες. Βέβαια, εκτός από τον Ξενοφώντα, σχετικά με την γεωργική τέχνη αναφέρονται και ο Ησίοδος ο οποίος πέραν των γεωργικών συμβουλών, επισημαίνει πως “Ἔργον δ’ οὐδέν ὄνειδος, ἀεργίη δέ τ’ ὄνειδος” δηλ. η εργασία (η οποιαδήποτε εργασία εννοώντας βεβαίως και τη γεωργική) δεν είναι ντροπή‧ ντροπή είναι η τεμπελιά. Και ο Σωκράτης μάς λέει πως είναι ευχάριστο να δημιουργεί κανείς το βιός του από τη γεωργία “κάλλιστον και άριστον και ήδιστον από γεωργίας τον βίον ποιείσθαι”. Ακόμα και ότι η γεωργία παρέχει στην πόλη άριστους και μυαλωμένους πολίτες “πολίτες αρίστους και ευνουστάτους παρέχεσθαι τω κοινώ”.
Τέλος ο πανεπιστήμων Αριστοτέλης στα “Πολιτικά” επισημαίνει, πως η καλύτερη Πολιτεία είναι η γεωργική‧ εκεί δηλ. που ζουν οι περισσότεροι από την γεωργία και την κτηνοτροφία “βέλτιστος γαρ δήμος ο γεωργικός εστί…”. Να σημειώσουμε επιπλέον πως οι χρυσοί τέττιγες (τζιτζίκια) ήταν το έμβλημα αυτοχθονίας των Αθηναίων, επειδή τα τζιτζίκια “εκκολάπτονται” στη Γη.  
Θα ήταν παράληψη να μην επισημάνουμε ότι το  Ετυμολογικόν το Μέγα γράφει: “εράν = επιθυμείν, πρώτον επί της γης ερρέθει. Αφ’ ού και έρα η γη…εξ’ ου και το ρ. ερίζω δηλ. οι πρώτες φιλονικίες γίνονταν γύρω από την διεκδίκηση της γης δηλ. “περί έραν ερίζειν…”
Αυτά έχω τη γνώμη πως είναι ανάγκη να γνωρίζει κανείς για να μην αποκοπεί και αποξενωθεί από την ουσία των αρχαίων κειμένων που συνδέονται με τη σύγχρονη ζωή, του αγρού, της αγοράς, του δρόμου και του πεζοδρομίου. 
Και καταλήγουμε με την περίφημη φράση από τα “Πολιτικά” του Αριστοτέλη και να επισημάνουμε πως: “πασών των επιστημών μήτηρ τε και τροφός γεωργία εστί”.

Αναγκαίες προσθήκες
* Στο λεξικό του Ησυχίου στο λήμμα γύης εκτός των άλλων διαβάζουμε…δηλοῖ δέ καί μέτρον γῆς…καί αὐτήν τήν γῆν. Να διευκρινίσουμε όμως, πως η λ. ἐγγύη ([ἐν-γυῖον] ρ. ἐγγυάω) δηλ. εγγυώμαι, δίδω κάτι ως ενέχυρο δεν έχει σχέση με τη λ. γύης.  Να συμπληρώσουμε ακόμη πως και η λέξη οὖδας κατά τον Όμηρο και τον Ησίοδο σημαίνει έδαφος βλ. Ησ. Έργα & Ημ. Στ, 534, λξκ. Ησυχίου. Το λξκ. Ομηρικόν γράφει: Οὖδας, (το), ποι.(ητικόν) (συγγ. τῷ οὐδός, ὁδός, ἕδος‧ κάθισμα ἕδρα, ἕδρανον ρ. ἑδραιῶ[θεμελιώνω])….1) ἔδαφος, “πάτωμα” δωματίου, οἰκίας…2) τῆς γῆς ἔδαφος, γῆ, χῶμα… Επίρ. οὖδάσδαι‧ κατά γῆς (Ιλ. Ρ 457).
Ένα  από τα προσωνύμια (επίθετα) του Ποσειδώνα ήταν Γαιήοχος (γαία -έχω) δηλ. ο βαστάζων ή φέρων , κατέχων την γην κοσμοκράτορας. Επίσης και το προσωνύμιο Σεισίχθων (σείω + χθών) δείχνει πως ήταν κύριος και των γαιολογικών φαινομένων ως Εννοσίγαιος (ο κλονίζων την γην[ἔνοσις (οὖ ἡ παραγωγή ἀμφίβολος [λξκ. Ομηρ.]), καί γαῖα] = κλονισμός]) στον οποίο αποδίδονταν οι σεισμοί ως Γαιοσείστης και Κοσμοσείστης. Το όνομα Ποσειδών ως κυρίαρχος των νερών, προέρχεται πιθανόν από το πόσις δηλ. αφέντης, κύριος των υδάτων. Επιπρόσθετα να σημειώσουμε και άλλα προσωνύμια σχετικά με τον Ποσειδώνα και τη σχέση τους με το υγρό στοιχείο όπως: Αιγαίος, Επιλήμνιος,  Κρηνούχος, Πελάγιος ή Πελαγαίος, Αλιμέδων δηλ. ο φροντίζων τα σχετικά με την θάλασσα ως Πόντιος δηλ. άρχων του Πόντου. Ο ίδιος έχει περισσότερα από 60 επίθετα…
** Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς μάς λέει: “Πελασγοί, πρώτον περί το καλούμενον Αχαϊκόν Άργος ώκησαν, αυτόχθωνες όντες”. Στο ίδιο γράφει πως ο Σκύμνος ο Χῖος στις περιηγήσεις του αναφέρει για τη Μακεδονία‧ “Η των Μακεδόνων χώρα…ής φασί βασιλεύσαι Μακεδόνας γηγενείς”. Ως Αυτόχθων αναφέρεται και ο Ερεχθεύς ως πρώτος οικιστής των Αθηνών, “ἀπό τῆς γῆς ἐτέχθη” (Σουίδας). Παλαίχθων και αυτόχθων ονομαζόταν και ο επίγειος πατέρας τού Πελασγού. Όμως ένα από τα πολλά προσωνύμια του Διός ήταν και το Ζεύς καταχθόνιος διότι άρχει και κάτω από τη γη, όπως Γαιήοχος (βλ. παραπάνω) καθώς και Γεωργός δηλ. προστάτης της γεωργίας, Δότωρ, ως δίδων, παρέχων τα αγαθά της γης. Να συμπληρώσουμε τέλος πως τα προσωνυμία τού Δία φτάνουν τα…150! (βλ. Εν.τη Λεξ. Λογ.).

Από τον “Προμηθέα Δεσμώτη” του Αισχύλου στ. 111 συμπεραίνουμε ότι και ο Προμηθεύς ήταν γηγενής διότι προήρχετο εκ μητρός Γαίας. Και όπως μας επισημαίνει ο Ξενοφάνης “Πάντες γαίης τε καί ὕδατος ἐκγενόμεθα” (αποσπ. σοφίας). Εδώ θα συμπληρώσουμε πως και η λ. γάμος προέρχεται από το γη(γα) + μήτηρ. Επισημαίνει ακόμα “Γύαι φέρουσι βίοτον ἄφθονον βροτοῖσι” δηλ. οι γαίες (τα χωράφια) δίνουν άφθονα εισοδήματα στους ανθρώπους. //παρεμπιπτόντως να σημειώσουμε πως η λ. ἰθαγενής-ης-ες (ἰθύς + γένος [ρ. ἰθύνω‧ κυβερνώ, κατευθύνω]) είναι ίδια με την αὐτόχθων (αὐτός + χθών) και ουσιαστικά σημαίνει αυτοκυβέρνητο.
*** Με την έννοια ότι κάνει κουμάντο (λ. ιταλ.) ο ίδιος, δηλ. διαχείριση, διοίκηση. Και βέβαια δεν έχει σχέση με τον σημερινό άνακτα-βασιλιά, παρά μόνον στο ότι κάνει κουμάντο – διαχειρίζεται τα του οίκου του.
**** Αυτά συνέβαιναν κάποτε ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό. Τα πράγματα σήμερα έχουν αλλάξει. Μια και σήμερα μπορούμε να τρώμε κρέας “χωρίς ζώο” να πίνουμε “νερό πηγής” χωρίς πηγή, να παράγουμε λαχανικά που δεν φυτρώνουν στο χώμα κ.πα. Παρόλα αυτά, σήμερα δυστυχώς ο κόσμος πεθαίνει από την πείνα, ενώ κάποιοι ζούν μέσα στην αφθονία και την υπερβολική κατανάλωση τροφίμων. Όμως δεν κάνουμε τίποτα γι αυτή την παραφροσύνη. Απλά μιλάμε για “αειφόρο ανάπτυξη” και “βιώσιμη ανάπτυξη”, ενώ ουσιαστικά απουσιάζει η λογική του “ευ ζην” ή μάλλον έχουμε μπερδέψει τη λογική αυτή με την υπερκατανάλωση έστω και με δανεικά.

Πρόσθετη σημείωσηΕκτός από τις παραπομπές που αναφέρονται στο κείμενο, χρησιμοποιήθηκαν το διαδίκτυο και τα βιβλία Καθηγητού και Μελέτης Β & Γ, έκδ. 1999 και 2000 αντίστοιχα. Ο Εν τη λέξη λόγος των εκδόσεων Γεωργιάδης εκδ. 2005, και τα: Λεξικόν της Νεοελληνικής γλώσσας με αναγωγή στην Αρχαία Ελληνική εκδ. ΕΝΝΟΙΑ 2002, Λεξικόν Ομηρικόν Ι. Πανταζίδου εκδ. Ι. Ν Σιδέρης 1930

                                                                                                                                     knafpl@hotmail.com

Latest..