Περί συγχώρεσης (από κοινωνικής σκοπιάς και όχι μόνο)

ΧΙΟΣ : Αρχίζοντας από την αρχαία Ελλάδα να πούμε πως η έννοια ή η πρακτική της συγχώρεσης* δεν υπήρχε τουλάχιστον όπως την εννοούμε σήμερα.Βέβαια δεν προτίθεμαι να υποστηρίξω τους μεν ή τους δε! Είναι όμως φανερό πως οι αρχαίοι δεν καταλάβαιναν ή δεν εννοούσαν τη συγχώρεση με τη σημερινή της έννοια.
Εκ προοιμίου να πούμε πως για να συγχωρέσουμε κάποιον, αυτός πρέπει να έχει αδικήσει. Η λογική μάς λέει πως δικαιοσύνη από μόνη της δεν υπάρχει. Υπάρχει ή μπορεί να υπάρξει μόνο ανάμεσα ανθρώπινες σχέσεις, και γι αυτό πρέπει κανείς να ζητά το δίκιο του. Γιατί όπως μας λέει ο Μπρεχτ “όποιος πετάει το δίκιο του στο δρόμο, αφήνει το δίκιο του άδικο να γίνει”. Και φαίνεται πως η έννοια της συγχώρεσης με τη λογική της ηθικής, είναι αμφίβολο αν υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα. Αυτό που όντος υπήρχε ήταν η “Νομική δικαιοσύνη” δηλ. η δικαιοσύνη των νόμων· την οποία ο Αριστοτέλης την χαρακτήριζε ως “αλλότριον αγαθόν”· με την έννοια ότι είναι κάτι που ανήκει και δίδεται στους άλλους (πρβλ. την εκφρ. “απόδοση δικαιοσύνης”). Και γι αυτό ο δίκαιος άνθρωπος πρέπει να αγωνίζεται για να αποδοθεί στους άλλους αυτό που τους ανήκει. Όμως και η συγχώρεση είναι ανθρώπινη αρετή, και μόνο ως τέτοια μπορεί να κατανοηθεί. Αντίθετα, φαίνεται πως η συγχώρεση** είναι βαθιά ριζωμένη στη χριστιανική παράδοση και απ’ όσο γνωρίζουμε, απουσιάζει στα αρχαία κείμενα. Πράγμα που μας κάνει να πιστέψουμε ότι τουλάχιστον αυτού του είδους η συγχώρεση ελάχιστα ή και καθόλου ενδιέφερε την κλασσική αρχαιότητα.
Ως προς το θέμα της ηθικής έχουμε αναφορές από τον Αριστοτέλη (και όχι μόνο) στα “Ηθικά Νικομάχεια” κάνοντας διάκριση μεταξύ των εκουσίων και των ακουσίων πράξεων- σφαλμάτων, λέγοντας “δοκεῖ δή ἀκούσια εἶναι ἡ βία ἤ δι’ ἄγνοιαν γινόμενη…” διαχωρίζοντας ακόμα και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγινε μια συγκεκριμένη πράξη, προφανώς για να εκτιμηθεί αν αυτός πρέπει να τύχει της τιμωρίας ή και της αδιαφορίας. Είναι φανερό πως ακόμα και στην περίπτωση του φόνου, αυτός διακρίνεται σε εκούσιο και ακούσιο (Νομ. Δράκοντος) και μετά από ορισμένη διαδικασία παρεμβαίνει το “ειδικό δικαστήριο” για τέτοιες υποθέσεις και επιβάλει την “δέουσα” ποινή.
Όμως και ο Θουκυδίδης μάς λέει σχετικά, πως για το παράπτωμα που κάνει κάποιος από άγνοια δηλ. δίχως να το θέλει, είναι άξιος συγγνώμης (βλ. Θουκ. Γ’ 40) “Ἄκοντες μέν γάρ οὐκ ἔβλαψαν…ξύγνωμον δ’ ἐστί τό ἀκούσιον”.
Συμπληρώνοντας να πούμε πως ο Αριστοτέλης κάνει διάκριση μεταξύ μιας ακούσιας πράξης λόγω άγνοιας, προβάλλοντας ως παράδειγμα τις πράξεις ενός μεθυσμένου ή θυμωμένου, εκτιμώντας πως σε τέτοιες καταστάσεις πρέπει να παρεμβαίνει το “έλεος” και η “συγνώμη” δηλ. η συγχώρεση. Μελετώντας αρχαία σχετικά κείμενα αντιλαμβάνεται κανείς πως για τον Σωκράτη η συγχώρεση είναι ολόκληρη επιστήμη· αφού ο ίδιος πίστευε “οὐδείς ἐκών κακός” και ότι η κακία προέρχεται από την άγνοια… Όμως δεν υποστηρίζει πως ο όρος “συγνώμη” μπορεί να σημαίνει και “συγχώρεση”. Αντίθετα υποστήριζαν το Δίκαιο· αφού εκτός του ότι προέτρεπαν να αποφεύγει κανείς την αδικία “πήγαιναν ακόμη μακρύτερα” υποστηρίζοντας ότι “Ἀγαθόν οὐ τό μή ἀδικεῖν, ἀλλά τό μή ἐθέλειν” Δημόκρ. (Στοβ. Ανθολ.). Αν έλθουμε όμως στη χριστιανική συγχώρεση θα αντιληφθούμε -σύμφωνα με την ανάλυση – πως πρέπει να νοιώθουμε τύψεις για τις αμαρτίες μας (σφάλματα), και γι αυτό ζητούμε τη συγχώρεση, ταπεινωμένοι μπροστά στο Θεό. Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε, πως, είναι τελείως διαφορετικό το να ζητάς να σε συγχωρέσει κάποιος που τον έβλαψες, και διαφορετικό το να ζητάς θεία συγχώρεση, ακόμα και από κάποιον που έχει την “αρμοδιότητα ή την εξουσία” να συγχωρεί. Φαίνεται λοιπόν πως η μία συγχώρεση είναι αρμοδιότητα του ανθρώπου, έστω και αν συγχωρεί αντιπάλους***, ακόμα και χρεοφειλέτες, ή απατεώνες, ενώ η άλλη είναι προνόμιο του Θεού ή των εκπροσώπων του επί της γης. Όμως, έχω τη γνώμη, πως άλλο η συγχώρεση ως ανθρώπινη αρετή και πράξη, και διαφορετικό ως θεϊκή και ηθική επιταγή όπως αυτή εκφράζεται στο “Κατά Λουκάν” όπου διαβάζουμε: “Πάτερ άφες αυτοίς, ού γαρ οίδασι τί ποιούσι”. Το χειρότερο όμως είναι το να ζητάει κανείς άφεση αμαρτιών τη στιγμή που πεθαίνει, ή ακόμα χειρότερα, αφού έχει πεθάνει και στη ζωή του έχει διαπράξει “τα αίσχιστα των εγκλημάτων” επειδή δεν είχε δει ακόμα το φως το αληθινό…
Είναι φανερό πως, το να συγχωρεί κανείς είναι ευεργέτημα, ακόμα και πλεονέκτημα τού συγχωρούντος. Όμως η κατά παραγγελίαν συγχώρεση μπορεί να χαρακτηριστεί ως ανήθικη πράξη τού παραγγέλλοντος , και γι αυτό άτιμη.
Επανερχόμενοι όμως στην ανθρώπινη συγχώρεση, να πούμε, πως αυτή είναι “προσόν” και ίσως προνόμιο του δυνατού, γιατί οι αδύναμοι ποτέ δεν συγχωρούν, μιά και προτιμούν να είναι δίκαιοι, σε αντίθεση με τους πλούσιους οι οποίοι προτιμούν τον πλούτο παρά τη δικαιοσύνη. Αντίθετα οι αδύναμοι – φτωχοί προτιμούν όχι μόνο τη δικαιοσύνη, αλλά μπορεί να αναγνωρίσουν ακόμα και σφάλματά που δεν διέπραξαν λόγω φόβου, λόγω προσμονής τής θεϊκής κρίσης και πιθανής τιμωρίας τη…δευτέρα παρουσία.
Ο άνθρωπος έχει ανάγκη τη συγνώμη και τη συγχώρεση των ανθρώπων εν ζωή, παρόλο που τη συγνώμη αυτή κάποιοι μπορεί να την εκμεταλλευτούν. Όσο για “τη συγχώρεση του Θεού, κανείς δεν θα τη δει ούτε και θα την αντιμετωπίσει”.
Στην αρχαία Ελλάδα το να γονατίσεις και να ζητήσεις συγνώμη ως υποταγή, ήταν χειρότερο από το να χάσεις τη ζωή σου. Αν κάποιος παραβίαζε τον ηθικό ή τον πολιτικό νόμο μπορούσε να ζητήσει την προστασία τού “Ικέσιου Δία” ακολουθώντας ορισμένη διαδικασία και αφού ολοκληρωνόταν αυτή, η απόφαση έβγαινε μετά από εκδίκαση… δηλαδή ήταν υπόθεση δικαστηρίου. Ωστόσο παραδείγματα ανθρώπινης ικεσίας έχουμε αρκετά. Απλά να αναφέρουμε αυτήν του Πριάμου στον Αχιλλέα για να του δώσει το σώμα τού Έκτορα προκειμένου να το θάψει με τιμές. Αντίθετα το “Κυλώνειον Άγος” (ασέβημα, ανοσιούργημα) αναφέρεται ως θεϊκή κατάρα(4) η οποία είχε ως αποτέλεσμα τον λοιμό στην Αθήνα λόγω της σφαγής των ικετών οπαδών του Κίμωνα. Λογική η οποία δεν απέχει από κακοτυχίες ακόμα και αδικίες που μας συμβαίνουν και σήμερα, αφού λέμε τη φράση “απ’ τον Θεό να το ‘βρει” δηλαδή να τον τιμωρήσει ο Θεός ή ας τον τιμωρήσει ο Θεός…
Όμως πρέπει να γνωρίζουμε πως “αἰτία ἐλομένου θεός ἀναίτιος” δηλ. για τις επιλογές μας, οι οποίες πρέπει να είναι ελεύθερες, δεν είναι υπεύθυνος ο Θεός βλ. Πλάτωνος Πολιτεία (614b–621d) “ο μύθος του Ηρός”.

* Συγχώρεση ρ. συγχωρέω -ω (συν + χωρώ): Λέξη πλούσια σε ερμηνείες από τις οποίες θα αναφέρουμε μερικές, όπως: χωρώ επί το αυτό δηλ. βρίσκομαι στον ίδιο χώρο μαζί με άλλον, συναντώμαι μετά τινος εν τη συζητήσει, βαδίζω μαζί, συμφωνώ με τα λόγια κάποιου, λέγω τα ίδια, αποσύρομαι, υποχωρώ, ενδίδω, και τέλος, αποδέχομαι συγνώμη, είμαι επιεικής έναντι σφαλμάτων, παραβλέπω, εκκλ. δίνω άφεση αμαρτιών (λξκ. Liddell Scott).
** Αυτό ακριβώς δείχνει και η φράση “Ο Θεός να τον συγχωρέσει” ή “Θεός σχωρέστον” Έτσι φαίνεται πως άλλη είναι η συγχώρεση που δίνει ο άνθρωπος και διαφορετική του Θεού. Προφανώς και το να συγχωρεί κανείς δείχνει ψυχική δύναμη και ανθρώπινη καλοσύνη. Όμως, μπορεί να υποστηρίξει κανείς, σε αντίθεση με αυτά που πιστεύουν κάποιοι, ότι, αυτή η αρετή είναι περισσότερο προσόν των αδυνάτων και όχι των δυνατών, των οποίων η συγχώρεση μπορεί να είναι αποτέλεσμα οικονομικής & κοινωνικής δύναμης ακόμα και αδιαφορίας.
*** Διάβασα κάπου πως το να συγχωρεί κανείς, ίσως δεν πρόκειται περί ουσιαστικής συγχώρεσης αλλά εκδίκησης, με το πλεονέκτημα του “φαίνεσθαι”. Γιατί το να συγχωρεί κανείς, από μια πλευρά δεν είναι “κλείσιμο λογαριασμών”. Όμως αποδεσμεύεται από πράξεις που τον “έχουν πειράξει”…
(4) Στην ουσία όμως ήταν η παραβίαση τού θεσμού του ασύλου από τους άρχοντες των Αθηνών. Αργότερα η παροχή ασύλου έγινε διάταξη στο Δίκαιο των Αθηνών.

knafpl@hotmail.com

Latest..

Η ΠΡΩΤΗ ΦΟΥΡΝΙΑ ΤΗΣ &.ΣΥΜΜΑΧΙΑΣ ΑΞΙΩΝ&. ΤΟΥ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ ΜΕ ΠΟΛΛΕΣ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΦΡΕΣΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

ΧΙΟΣ : Την πρώτη φουρνιά υποψηφίων ανακοίνωσε πριν από λίγη ώρα ο Ανεξάρτητος και Υπερκομματικός Υποψήφιος Δήμαρχος Χίου, Κ. Τριαντάφυλλος. Αρκετά από τα πρώτα ονόματα που … [Read More...]